fa آثار تحریم بر توسعه بیوتکنولوژی دارویی (مطالعه موردی ایران و کوبا) سایر موارد Others... پژوهشي اصیل Original Research <span style="font-size:11pt"><span style="line-height:normal"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="AR-SA" style="font-family:&quot;B Mitra&quot;">تحریم‌ها به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای فشار ژئوپولیتیکی، تأثیرات عمیقی بر مسیر توسعه زیست‌فناوری سلامت در کشورهای هدف بر جای گذاشته‌اند. هدف این مقاله، تحلیل تطبیقی آثار تحریم‌ها بر توسعه زیست‌فناوری دارویی در ایران و کوبا با تمرکز بر سازوکارهای نهادی، فناورانه و نوآورانه است. این پژوهش با رویکرد تحلیلی</span><span lang="AR-SA" style="font-family:&quot;Times New Roman&quot;,serif">&ndash;</span><span lang="AR-SA" style="font-family:&quot;B Mitra&quot;">تطبیقی و مبتنی بر مرور نظام‌مند منابع علمی، اسناد سیاستی، نقشه‌های راه ملی و تجربیات تاریخی دو کشور انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه تحریم‌های اعمال‌شده علیه ایران و کوبا هر دو شامل محدودیت‌های اقتصادی، مالی و تجاری بوده‌اند، اما ماهیت و الگوی اثرگذاری آن‌ها متفاوت است. در ایران، تحریم‌ها در حوزه زیست‌فناوری سلامت عمدتاً به‌صورت فشارهای فناوری‌محور بروز یافته و دسترسی به تجهیزات تخصصی، مواد اولیه حساس و انتقال دانش فنی را با محدودیت مواجه کرده‌اند. این فشارها در برخی مقاطع منجر به شکل‌گیری الگوهای &laquo;نوآوری اجباری&raquo; و توسعه ظرفیت‌های بومی در حوزه واکسن و زیست‌دارو شده است، هرچند پراکندگی نهادی و ضعف هماهنگی میان بازیگران کلیدی، بهره‌برداری کامل از این ظرفیت‌ها را محدود کرده است. در مقابل، تحریم‌های فراگیر و ساختاری علیه کوبا، که کل اقتصاد، تجارت و لجستیک کشور را در بر گرفته‌اند، دولت این کشور را به سمت اتخاذ یک الگوی متمرکز و یکپارچه در حکمرانی زیست‌فناوری سوق داده‌اند. این انسجام نهادی، تاب‌آوری زیست‌فناورانه کوبا را در برابر محدودیت‌های خارجی تقویت کرده است. بر اساس نتایج این تحلیل تطبیقی، تقویت پیوند میان شبکه‌های تحقیقاتی و واحدهای تولیدی و ایجاد سازوکارهای پایدار تضمین خرید محصولات زیست‌فناورانه داخلی به‌عنوان دو اولویت سیاستی کلیدی برای ارتقای تاب‌آوری زیست‌فناوری دارویی ایران پیشنهاد می‌شود.</span><span dir="LTR" style="font-size:9.0pt"><span style="font-family:&quot;B Mitra&quot;"></span></span></span></span></span></span></span><br> <span style="font-size:11pt"><span style="line-height:normal"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span dir="LTR" style="font-size:5.0pt"></span></span></span></span></span></span> <span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:kashida"><span style="text-kashida:0%"><span style="line-height:150%"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span style="font-size:10.0pt"><span style="line-height:150%"><span style="font-family:&quot;Times New Roman&quot;,serif"><span style="color:black">Health biotechnology has emerged over the past four decades as a strategic driver of medical innovation, vaccine development, and national health security. In countries subjected to prolonged international sanctions, this sector plays a critical role in enhancing technological resilience and reducing dependency on external supply chains. This narrative review analytically examines the impacts of economic and technological sanctions on the development trajectories of health biotechnology in Iran and Cuba, two countries that have experienced sustained external pressures but adopted distinct institutional responses. In Iran, sanctions have been predominantly technology-oriented, manifesting mainly through restrictions on technology transfer, access to advanced bioprocessing equipment, procurement of critical raw materials, and international scientific collaboration. Although banking, trade, and transportation sanctions have also affected Iran, their most pronounced influence in the health biotechnology sector has been exerted through technological bottlenecks. These pressures have stimulated forced innovation, domestic capability building, and the expansion of knowledge-based firms, albeit within a fragmented, multi-actor institutional landscape. In contrast, U.S. sanctions against Cuba have been comprehensive and structural, encompassing trade, finance, transportation, and scientific exchange at the national level. Cuba&rsquo;s response has been the establishment of a highly centralized and state-integrated biotechnology system, in which research, development, production, and commercialization are institutionally aligned. This model has enabled Cuba to achieve international competitiveness in selected areas, particularly recombinant vaccine production, despite severe economic constraints. Comparative analysis suggests that technological resilience under sanctions is less dependent on access to external technologies than on internal institutional architecture, governance coherence, and strategic policy alignment. Based on these findings, the study proposes targeted policy recommendations for Iran, including strengthening research industry linkages and implementing guaranteed procurement mechanisms for domestically produced biotechnological products to enhance long-term sustainability and innovation capacity.</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span><br> <span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:kashida"><span style="text-kashida:0%"><span style="line-height:normal"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span style="font-size:10.0pt"><span style="font-family:&quot;Times New Roman&quot;,serif"><span style="color:black"></span></span></span></span></span></span></span></span></span><span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:kashida"><span style="text-kashida:0%"><span style="line-height:normal"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span style="font-size:10.0pt"><span style="font-family:&quot;Times New Roman&quot;,serif"><span style="color:black"> </span></span></span></span></span></span></span></span></span><br> <span style="font-size:11pt"><span style="text-justify:kashida"><span style="text-kashida:0%"><span style="line-height:normal"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span dir="RTL" lang="FA" style="font-size:5.0pt"><span style="font-family:&quot;B Mitra&quot;"><span style="color:black"></span></span></span></span></span></span></span></span></span><br> &nbsp; بیوتکنولوژی دارویی, تحریم , توسعه, کوبا, ایران Pharmaceutical Biotechnology, Sanctions,  Development,  Cuba, Iran 166 176 http://ijpp.phypha.ir/browse.php?a_code=A-10-671-4&slc_lang=fa&sid=1 Hooman Kaghazian هومن کاغذیان 10031947532846007251 10031947532846007251 No Pasteur Institute of Iran, Tehran, Iran انستیتو پاستور ایران، تهران، ایران Ahmad Shohani احمد شوهانی 10031947532846007252 10031947532846007252 Yes Department of Political Science, Faculty of Humanities, Payame Noor University, Tehran West, Iran گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه پیام نور، تهران غرب، ایران Mojtaba Bijani مجتبی بیژنی 10031947532846007253 10031947532846007253 No Department of Chemical Engineering–Biotechnology, Faculty of Engineering, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran گروه مهندسی شیمی-بیوتکنولوژی، دانشکده فنی مهندسی، واحد علوم تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران