Iranian Journal of Physiology and Pharmacology

fa شکل‌پذیری عصبی در اعتیاد: از شناخت مکانیسم‌ها تا طراحی مداخلات آینده‌نگر Neuroplasticity in addiction: From mechanistic insights to the design of future-oriented interventions علوم اعصاب Neuroscience مروری-با دعوت سردبیر Review Article -by invitation اعتیاد نوعی اختلال عودکننده مزمن مغزی–رفتاری است که با تغییرات پایدار در مدارهای پاداش، حافظه و عملکرد شناختی همراه می‌شود. شواهد پژوهشی نشان می‌دهند که این تغییرات عمدتاً ناشی از فرآیندهای شکل‌پذیری عصبی، شامل بازسازی سیناپسی، تغییر بیان ژن و ایجاد مسیرهای عصبی جدید هستند؛ فرآیندهایی که در تمامی مراحل اعتیاد، از شروع مصرف تا عود، نقش تعیین‌کننده دارند. در دهه‌های گذشته، بیشتر مداخلات درمانی بر کنترل علائم رفتاری و سم‌زدایی دارویی متمرکز بوده‌اند و از مداخله مؤثر در سازوکارهای زیربنایی عصبی غفلت کرده‌اند. این مقاله مروری با هدف تحلیل انتقادی شکاف موجود میان سازوکارهای عصب-زیستی اعتیاد و راهبردهای درمانی موجود، به بررسی نقش شکل‌پذیری عصبی به‌عنوان هدف مشترک در سه گروه از مداخلات نوین می‌پردازد: تحریک مغزی (مانند تحریک عمقی مغز)، داروهای ضدالتهابی و ترکیبات سایکدلیک. این رویکردها از طریق مسیرهای متفاوت اما مکمل، مانند افزایش بیان فاکتور نوروتروفیک مشتق‌شده از مغز و تعادل در انتقال‌دهنده‌های عصبی، به ترمیم ساختارهای عصبی آسیب‌دیده کمک می‌کنند. یافته‌ها نشان می‌دهند که تقویت شکل‌پذیری عصبی می‌تواند نه‌تنها در کاهش رفتارهای اعتیادی، بلکه در بازیابی عملکردهای شناختی و عاطفی نیز مؤثر باشد. در پایان، پیشنهاد می‌شود مداخلات آینده‌نگر در حوزه اعتیاد، با تأکید بر تنظیم فرآیندهای شکل‌پذیری عصبی، طراحی شوند تا اثربخشی بلندمدت‌تری به همراه داشته باشند. Addiction is now recognized as a chronic brain disorder resulting from pathological reorganization within neural circuits responsible for reward, learning, and executive control. Neuroplasticity—including synaptic remodeling, gene expression changes, and the formation of new neural pathways—plays a critical role throughout all stages of addiction, from initiation and maintenance to relapse. Despite this, traditional treatment approaches have largely focused on symptom management and detoxification, often overlooking the underlying neurobiological processes. This review critically examines the gap between the neuroscience of addiction and current therapeutic strategies by highlighting neuroplasticity as a shared target across three emerging intervention domains: brain stimulation (e.g., deep brain stimulation), anti-inflammatory agents, and psychedelic compounds. These interventions influence neuroplasticity through different yet complementary mechanisms, such as increased BDNF expression and neurotransmitter rebalancing. Evidence suggests that enhancing neuroplasticity may not only reduce addictive behaviors but also contribute to the recovery of cognitive and emotional function. This paper concludes by emphasizing the need for future therapeutic models to integrate neuroplasticity-targeted strategies to achieve more durable and effective outcomes in addiction treatment. اعتیاد, شکل‌پذیری عصبی, التهاب عصبی, تحریک عمقی مغز, سایکدلیک Addiction, Deep Brain Stimulation, Neuroinflammation, Neuroplasticity, Psychedelic 60 73 http://ijpp.phypha.ir/browse.php?a_code=A-10-75-2&slc_lang=fa&sid=1 Mahdi Fatemizadeh مهدی فاطمی‌زاده 10031947532846007059 10031947532846007059 No Department of Neuroscience and Addiction Studies, School of Advanced Technologies in Medicine, Tehran, Iran گروه علوم اعصاب و مطالعات اعتیاد، دانشکده فناوری‌های نوین در پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران، ایران Farideh Ghavasi فریده قواسی 10031947532846007060 10031947532846007060 No Department of Psychology, Faculty of Humanities, Persian Gulf University, Bushehr, Iran گروه روان‌شناسی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران Maryam Farahmandfar مریم فرهمندفر 10031947532846007061 10031947532846007061 Yes Department of Neuroscience and Addiction Studies, School of Advanced Technologies in Medicine, Tehran, Iran گروه علوم اعصاب و مطالعات اعتیاد، دانشکده فناوری‌های نوین در پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران، ایران